Takvimler 10 Kasım 1938'i gösterdiğinde, İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'ndan gelen haber Türkiye'yi derin bir yasa boğdu. Millî Mücadele'nin Başkomutanı, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Atatürk, saat 09.05'te 57 yaşında yaşamını yitirdi.
Aradan geçen 88 yıla rağmen Atatürk'ün askerî başarıları, bağımsızlık mücadelesindeki liderliği, Cumhuriyet'in kuruluşundaki rolü ve gerçekleştirdiği reformlar Türkiye'nin tarihinde belirleyici bir yer tutmaya devam ediyor.
Her yıl 10 Kasım'da saat 09.05'te Türkiye'nin dört bir yanında hayat kısa bir süreliğine duruyor. Çalan sirenler eşliğinde vatandaşlar, Cumhuriyet'in kurucusunu saygı duruşuyla anıyor.
1881'de Selanik'te başlayan yaşamı, Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarından Birinci Dünya Savaşı'na, Millî Mücadele'den Cumhuriyet'in ilanına uzanan tarihsel dönüşümün merkezinde yer aldı.
Selanik'te başlayan bir yaşam
Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında Selanik'te Ali Rıza Efendi ve Zübeyde Hanım'ın çocuğu olarak dünyaya geldi.
İlköğrenimine annesinin isteğiyle mahalle mektebinde başlayan Mustafa Kemal, daha sonra Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti.
Askerlik mesleğine ilgisi nedeniyle eğitimini Selanik Askerî Rüştiyesi'nde sürdürdü. Ardından Manastır Askerî İdadisi'ni bitirdi ve 1899'da İstanbul'daki Harp Okulu'na girdi.
1902 yılında teğmen rütbesiyle Harp Okulu'ndan, 1905 yılında ise kurmay yüzbaşı olarak Harp Akademisi'nden mezun oldu.
Genç bir subay olarak görev yaptığı Şam, Manastır ve Selanik'te askerî deneyim kazanan Mustafa Kemal, Osmanlı Devleti'nin siyasi ve toplumsal sorunlarına da yakından tanıklık etti.
Çanakkale'de tarihin akışını değiştiren komutan
Mustafa Kemal'in askerî liderliğinin geniş kitlelerce tanınmasını sağlayan dönüm noktalarından biri Çanakkale Savaşları oldu.
1915 yılında 19. Tümen Komutanlığına atanan Mustafa Kemal, İtilaf Devletleri'nin Gelibolu Yarımadası'na yönelik harekâtında önemli görevler üstlendi.
Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'daki muharebelerde gösterdiği komuta başarısı, Çanakkale savunmasında belirleyici rol oynadı.
Conkbayırı'nda göğsüne isabet eden şarapnel parçasının cebindeki saate çarpması, Mustafa Kemal'in ölümden kurtulduğu anlardan biri olarak tarihe geçti.
Çanakkale'deki başarılarının ardından "Anafartalar Kahramanı" olarak tanınan Mustafa Kemal, ilerleyen yıllarda Doğu Cephesi ile Suriye ve Filistin cephelerinde de görev yaptı.
Ancak onu Türkiye tarihinin en önemli isimlerinden biri haline getirecek süreç, Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından başladı.
19 Mayıs 1919: Bağımsızlık mücadelesine ilk adım
Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Osmanlı topraklarının işgal edilmeye başlanması, Anadolu'da yeni bir direniş hareketinin doğmasına neden oldu.
Mustafa Kemal Paşa, 16 Mayıs 1919'da İstanbul'dan Bandırma Vapuru ile yola çıkarak 19 Mayıs'ta Samsun'a ulaştı.
Samsun'a çıkışı, Türk Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı olarak kabul edildi.
22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi'nde, vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu belirtilerek bağımsızlığın milletin azim ve kararıyla sağlanacağı vurgulandı.
Ardından Erzurum ve Sivas kongrelerinde millî bağımsızlık mücadelesinin temel ilkeleri belirlendi. Manda ve himaye reddedilirken millet iradesine dayanan bir yönetim anlayışının temelleri atıldı.
23 Nisan 1920: Millî egemenliğin merkezi Ankara
Mustafa Kemal Paşa'nın önderliğinde 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi Ankara'da açıldı.
TBMM'nin açılması, bağımsızlık mücadelesinin milletin temsilcilerinden oluşan bir meclis eliyle yürütülmesi açısından tarihî bir dönüm noktası oldu.
Mustafa Kemal, Meclis ve Hükümet Başkanı seçilerek Millî Mücadele'nin hem askerî hem de siyasi yönetimini üstlendi.
Birinci ve İkinci İnönü savaşlarının ardından 1921'de gerçekleştirilen Sakarya Meydan Muharebesi, bağımsızlık mücadelesinin en önemli aşamalarından birini oluşturdu.
Sakarya'da elde edilen zaferin ardından TBMM tarafından Mustafa Kemal Paşa'ya 19 Eylül 1921'de "Gazi" unvanı ve "Mareşal" rütbesi verildi.
26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz ise savaşın askerî sonucunu belirleyen harekât oldu.
30 Ağustos'ta kazanılan Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nin ardından Türk ordusu ilerleyişini sürdürerek 9 Eylül 1922'de İzmir'e ulaştı.
Böylece Anadolu'nun işgalden kurtarılması yolunda belirleyici askerî zaferler kazanıldı.
29 Ekim 1923: Cumhuriyet'in ilanı
Kurtuluş Savaşı'nın ardından 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Barış Antlaşması, Türkiye'nin uluslararası alandaki konumunu ve bağımsızlığını güvence altına alan temel belgelerden biri oldu.
29 Ekim 1923'te Türkiye Büyük Millet Meclisinde Cumhuriyet ilan edildi.
Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Bu görevi, hayatını kaybettiği 1938 yılına kadar sürdürdü.
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte egemenliğin millete ait olduğu yönetim anlayışı anayasal düzende açık biçimde yer aldı.
Atatürk'ün öncülüğündeki yeni dönem, yalnızca yönetim biçiminin değişmesiyle sınırlı kalmadı. Eğitim, hukuk, ekonomi, kültür ve toplum yaşamını kapsayan geniş bir reform süreci başladı.
Eğitimden hukuka, toplum yaşamından ekonomiye reformlar
Cumhuriyet'in ilk yıllarında eğitim sisteminin yeniden düzenlenmesi öncelikli konulardan biri oldu.
1924 yılında Tevhid-i Tedrisat Kanunu'nun kabul edilmesiyle eğitim ve öğretim birliği sağlandı.
1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edilerek aile hukuku ve medeni haklar alanında yeni bir hukuki çerçeve oluşturuldu.
1928 yılında gerçekleştirilen Harf Devrimi ile Latin esaslı Türk alfabesine geçildi. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu gibi kuruluşlarla dil ve tarih alanındaki bilimsel çalışmalar desteklendi.
Kadınların siyasi haklarının genişletilmesi de Cumhuriyet döneminin önemli değişimleri arasında yer aldı. Kadınlara 1930'da belediye seçimlerine katılma, 1934'te ise milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Ekonomide sanayileşmeyi hızlandırmaya yönelik girişimler başlatılırken 1930'lu yıllarda devlet öncülüğünde sanayi yatırımları gerçekleştirildi.
Tarım alanında modern üretim yöntemlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütüldü. Atatürk'ün öncülüğünde kurulan örnek çiftlikler, tarımsal üretimin geliştirilmesi amacıyla faaliyet gösterdi.
Dış politikada barış ve bağımsızlık anlayışı
Atatürk döneminde Türkiye'nin dış politikası, ulusal bağımsızlığın korunması ve bölgesel barışın geliştirilmesi ilkeleri etrafında şekillendi.
Türkiye'nin 1932'de Milletler Cemiyetine üye olması, 1934'te Balkan Antantı'nın kurulması ve 1937'de Sadabat Paktı'nın imzalanması bu dönemin önemli diplomatik gelişmeleri arasında yer aldı.
1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye'nin boğazlar üzerindeki egemenlik hakları güçlendirildi.
Atatürk'ün üzerinde önemle durduğu Hatay meselesinde ise diplomatik girişimler devam etti. Hatay'ın Türkiye'ye katılması, Atatürk'ün vefatından sonra 1939 yılında gerçekleşti.
10 Kasım 1938: Saatler 09.05'i gösterdiğinde
Yaşamının son yıllarında sağlık sorunları yaşayan Atatürk, 1938 yılında İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda tedavi gördü.
10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te hayatını kaybetti.
Vefat haberi Türkiye'nin dört bir yanında büyük üzüntüyle karşılandı. Atatürk'ün ölümü, yurt dışında da geniş yankı uyandırdı.
Naaşı, 16 Kasım'da Dolmabahçe Sarayı'nda katafalka konularak halkın ziyaretine açıldı.
19 Kasım'da İstanbul'dan Yavuz Zırhlısı ile İzmit'e, ardından trenle Ankara'ya uğurlandı.
21 Kasım 1938'de düzenlenen devlet töreninin ardından naaşı Ankara Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabrine yerleştirildi.
Atatürk'ün naaşı, ölümünün 15. yıl dönümü olan 10 Kasım 1953'te, Ankara'daki ebedî istirahatgâhı Anıtkabir'e nakledildi.
88 yıl sonra aynı saatte, aynı saygıyla
Mustafa Kemal Atatürk'ün vefatının üzerinden 88 yıl geçti.
Selanik'te başlayan ve Dolmabahçe'de sona eren yaşamı boyunca görev aldığı cepheler, öncülük ettiği bağımsızlık mücadelesi ve gerçekleştirdiği reformlar, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecini şekillendirdi.
Bugün Anıtkabir başta olmak üzere ülkenin dört bir yanında düzenlenen anma törenlerinde, Atatürk'ün yaşamı, fikirleri ve Cumhuriyet'e bıraktığı miras yeniden hatırlanıyor.
Her 10 Kasım'da saat 09.05'te sirenlerin çalmasıyla başlayan saygı duruşu, aradan geçen yıllara rağmen devam eden ortak anma geleneğinin simgesi olmayı sürdürüyor.
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü, ebediyete intikalinin 88. yılında saygı, minnet ve özlemle anıyoruz.
